BEVAT SPOILERS

Stalker (Andrei Tarkovsky, 1979)
Mateloos fascinerend of onbegrijpelijk? Stalker is een film waarbij je goed moet kijken en waarbij je elke seconde dat de film bezig is na kunt denken over de betekenis van sommige dingen. Maar Stalker dwingt ook om zelf na te denken over sommige dingen zoals je eigen leven, iets wat bijvoorbeeld in één van de laatste scènes tot uiting komt. Ik heb de film nu voor de tweede keer gezien en zoiets helpt heel erg bij het begrijpen van de betekenis van de film, hoewel je er absoluut je eigen draai aan kunt geven. Stalker is het leven, zo simpel als het klinkt, zo moeilijk is het. Het leven is ook ingewikkeld en soms niet te bevatten. Want bestaat God? Zijn er wonderen? Gaan wensen in vervulling? Of moet de mens zijn eigen gezonde verstand gebruiken?

Drie mannen gaan naar De Zone. Een hermetisch afgesloten gebied, wild begroeid en levensgevaarlijk. Daar bevindt zich een kamer. Een kamer die je diepste verlangen in vervulling doet gaan. Maar wat is je diepste verlangen? Een diepste verlangen hebben we allemaal maar of we ook echt willen of die uit komt? Het ligt er aan hoe gelukkig we zijn. Hoe we in het leven staan. Want als ons leven een mislukking is, wenden we ons af naar [vul zelf maar in]. De Schrijver is inspiratieloos, De Wetenschapper moe, verveeld en Stalker is een zielig persoon (als we zijn vrouw moeten geloven). Stalker mag alleen niet zelf gebruik maken van de kamer.

Zoals het bekend staat bij Tarkovsky, zitten in zijn films veel verborgen boodschappen en symboliek. Nu ben ik niet persé een kanjer in het ontdekken van die dingen. Ik wil toch een paar ontdekkingen verklaren. Zo speelt water een heel belangrijke rol. Wanneer bijvoorbeeld het drietal de lorrie heeft gevonden, lopen ze door een plas. De reflectie is als een spiegel. Het is niet alleen dit moment, de film bevat er nog veel meer. De hoofdpersonen denken en discussiëren immers over hun eigen leven. Maar het is niet het leven van het drietal dat er toe doet. Het is het leven algemeen, of zelfs je eigen leven. Ook de tunnel (de ader) naar de kamer (het hart) met zijn scheuren waardoor het water naar binnen druppelt is een metafoor.

Kijkend naar het religieuze aspect, viel mij op dat op een paar momenten een felle lichtbundel te zien was. Bijvoorbeeld wanneer het drietal net in De Zone is en Stalker na een wandelingetje terugkomt en zegt dat ze moeten gaan. De zon komt net op dat moment op en werpt een fel licht over De Zone. Ook wanneer het drietal heel dicht bij de kamer is en De Professor heeft net een telefoontje gehad, begint een lamp in die kamer abnormaal fel te schijnen. Is God aanwezig? God is immers licht. Ook heeft De Schrijver op een gegeven moment een soort doornekrans op, refererend naar Jezus lijkt mij.

De Zone is het leven. Nooit hetzelfde, het verandert (zegt Stalker), het is verraderlijk en zit vol vallen. Het leven kent obstakels. Andere personen die de kamer bezochten zijn nooit teruggekeerd, waar zijn ze naar toe? Een andere gids heeft zichzelf opgehangen. Waarom? De film stelt ontzettend veel vragen, maar geeft op heel weinig van die vragen antwoord. Misschien bestaat De Zone wel helemaal niet. In ieder geval niet als De Zone zoals hij hier gepresenteerd wordt. De angst is misschien wel helemaal niet terecht. Want De Zone is iets wat niet bevat kan worden. Mensen zijn bang voor dingen die niet bevat kunnen worden. De personen in Stalker zijn zo wanhopig dat ze hun leven riskeren gelukkiger te worden. Maar vinden ze dat geluk wel? Waar moet je in geloven? Ook Stalker riskeert zijn leven, maar waarvoor? Hij zelf heeft niets aan de kamer. Maar naarmate het einde volgt, beginnen De Professor en De Schrijver te twijfelen. Neemt Stalker ze in de maling? Zwetst hij maar een beetje? Bestaat de kamer eigenlijk wel?

Één scène wil ik ook nog benadrukken, want deze vond ik echt prachtig. De scène waarin het drietal vermoeid en lusteloos op de grond zit. De camera gaat naar achteren en de kijker (ik dus) bevindt zich in de kamer. Mijn diepste verlangen kan werkelijkheid worden. Maar wat is de kamer? Gewoon een ondergelopen ruimte. Niets bijzonders. Wat zou dan dat diepste verlangen zijn? Dat moet de kijker voor zichzelf uitmaken. Want het gaat niet om de verlangens van De Schrijver en De Professor, maar om je eigen verlangens. Uiteindelijk is dat verlangen iets waar we niet graag over praten, aldus De Professor. Die verlangens hebben te maken met hoe wij in het leven staan.

De film werd opgenomen in Tallinn, Estland. Ze filmden bij een halfwerkend hydro-elektrische station in de buurt van een rivier. Stroomopwaarts was een chemische fabriek waarvan chemisch afval de rivier in lekte. In Stalker zitten shots van die rivier en ook van smeltende sneeuw, daar zat dus giftig materiaal in. Verschillende crewleden kregen allergische reacties en er zijn zelf mensen gestorven. Tarkovsky zelf stierf aan kanker aan de rechter luchtpijp. De film is twee keer gemaakt. De eerste keer zijn alle opnames verbrand. Sommige mensen dachten ook dat deze film een voorspelling was van de ramp in Tsjernobyl. In Stalker zit een shot van deze kerncentrale. Als deze film een voorspelling zou zijn geweest, gaat dat in ieder geval de rationele wetten te boven. Nu is het toch toevallig dat het wel in verband staat met het verhaal van de film.

Ik geloof niet dat er een God op ons neer kijkt en ik ben ook vrij nuchter als het gaat om wonderen, geesten en dergelijke. Toch sluit ik niet uit dat zulke dingen bestaan, het gaat er meer om dat je er in gelooft of waar je in gelooft. In zekere zin geeft geloof zekerheid. Geloof geeft jou overtuiging dat datgene waar je in gelooft ook echt is. Iedereen heeft zijn eigen kijk op het leven, zoals je bij deze film je eigen mening (kijk) kunt vormen. Je zit naar een studie te kijken, naar een zoektocht naar de zin van het bestaan. Een reis waarvan de eindbestemming niet vast staat. Je kunt jezelf oneindig veel vragen stellen over het leven, maar de zin ervan staat gewoon niet vast.

Ook over de betekenis van het einde van de film kun je eindeloos discussiëren. Het is een samenvatting van de film. Wie of wat beweegt de glazen? Is het God? Is het de trein, telekinese of een andere kracht? Toch lijkt mij de trein een minder voor de hand liggende keuze, want de glazen zijn al bewogen voordat de trein werkelijk passeert. Wanneer alles begint te trillen door de trein, blijven de glazen juist staan. Het is aan de kijker om te beslissen wat het is, of om het open te laten. Zelf heb ik namelijk geen idee wat het is. Er staan drie glazen op tafel, refererend naar Stalker, De Schrijver en de Professor. Ze bewegen, maar wie of wat zet ze aan tot bewegen? Wat zijn de beweegredenen voor de dingen die een mens onderneemt in zijn leven en door wat wordt hij beïnvloed?

Ik heb het dan nog niet eens gehad over beeld en muziek. Stalker duurt lang, is traag en de shots duren soms tientallen minuten. Maar ook daar ligt de kracht van de film, de soundtrack is vaak minimaal, maar wekt een bepaalde soort hypnotiserende schoonheid op. Niet alleen qua verhaal is Stalker ongekend mooi. Het kleurgebruik; soms zwart-wit/sepia; soms kleur. De wilde natuur van De Zone, met zijn vervallen gebouwen, met ondergelopen stukken. De camera glijdt meerdere malen, over het water bijvoorbeeld. Ook horen we poëzie.

Je kunt Stalker eigenlijk geen film noemen. Het is een ervaring over het leven. Tarkovsky heeft met Stalker een erg persoonlijke film gemaakt. Hij geeft geen antwoorden of definities. Het is aan de kijker zelf om de betekenis van het leven (in het algemeen), of zelfs van zijn of haar eigen leven te zoeken. Ik denk vaak na over mijn eigen leven en over hét leven. Ik weet zeker dat heel veel mensen dat doen. Juist daarom is Stalker zo ongekend mooi, omdat het zo persoonlijk is en op een unieke manier ontroerend.

Uiteindelijk heb ik deze lap tekst ook veel vragen gesteld. Sommige van die vragen staan voor mij nog open. Het zijn vragen die de film ook stelt. Ik denk dat als ik de film nog eens kijk, weer heel veel andere dingen duidelijk worden, want over deze film kun je simpelweg geen algemeen waardeoordeel geven. Stalker is voor mij een reis door het leven. Een zoektocht náár het leven, naar de betekenis ervan. Die zoektocht is mooi, ontroerend en laat je nadenken over je eigen leven. Dat is fascinerend en heel erg knap, iets wat ik eigenlijk bij nog geen andere film ervaren heb. Je kunt voor jezelf nadenken over het leven, maar zelfs dan staan de dingen nog niet vast. Deze herkijk liet mij de genialiteit van de film zien, hoewel er nog zoveel is waar ik mijn bedenkingen over heb en die ik nog niet snap. Stalker is onwaarschijnlijk mooi.